Har bir jamiyatning barqaror taraqqiyoti, avvalo, uning yoshlari qanday tarbiya olayotganiga bog‘liq. Ayniqsa, huquqiy ong va madaniyat bolalikdan boshlab shakllantirilsa, bu kelajakda qonunlarni hurmat qiluvchi, ijtimoiy mas'uliyatli avlodni tarbiyalashga xizmat qiladi. Bolalarning huquqiy ongini shakllantirish nafaqat maktab va oila zimmasidagi vazifa, balki butun jamiyat zimmasiga yuklangan dolzarb masaladir.

1. Huquqiy ong va huquqiy madaniyat tushunchasi

Huquqiy ong — bu shaxsning huquq va majburiyatlari haqidagi bilimlari, huquqqa bo‘lgan munosabati va huquqiy xatti-harakatlarida namoyon bo‘ladigan tushunchadir. Bu ong bolaning o‘z huquqlarini bilishi, ularni himoya qila olishi va boshqalarning huquqlariga hurmat bilan qarashi orqali shakllanadi. Huquqiy madaniyat esa bu ong asosida mustahkamlangan odat va xulq-atvorlar majmuidir.

2. Bolalarning huquqiy ongini shakllantirishda oilaning roli

Oiladagi tarbiya bolaning huquqiy ongini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Ota-onaning huquqiy savodxonligi, o‘z xatti-harakatlarida qonunlarga amal qilishi, farzandlarida ham qonuniylikka hurmat tuyg‘usini shakllantiradi. Masalan, oilada muammolarni zo‘ravonlik yoki haqorat bilan emas, balki muloqot va qonuniy yechim orqali hal qilish odati bola ongida qonuniylikning ijobiy qiyofasini mustahkamlaydi.

3. Maktabda huquqiy tarbiyaning ahamiyati

Maktab — huquqiy ongni tizimli shakllantirishga imkon beradigan muhim muassasa. O‘zbekiston maktablarida yuritilayotgan “Huquqiy bilim asoslari” fanining o‘rni beqiyos. Biroq, bu bilimlar nazariyaga emas, amaliyotga yaqinlashtirilgandagina natija beradi. Quyidagi usullar huquqiy tarbiyani kuchaytirishga xizmat qiladi:

• Simulyatsion sud jarayonlari (o‘quvchilar o‘zlari sudyalar, advokatlar, guvohlar rolini o‘ynaydi)

• Huquqshunoslar bilan uchrashuvlar va suhbatlar

• Huquqiy viktorinalar va insholar tanlovi

• Huquqiy mavzuda sahna ko‘rinishlari, rolli o‘yinlar

4. Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri

Bugungi kunda bolalar juda erta yoshdan internet, televizor va ijtimoiy tarmoqlarga duch keladilar. Bu vositalar orqali ular huquqiy bilimga ega bo‘lishi ham, noto‘g‘ri axborot ta’sirida qolishi ham mumkin. Shuning uchun bolalarga mo‘ljallangan sifatli, tushunarli va tarbiyaviy huquqiy kontentni ko‘paytirish kerak. Multfilmlar, interaktiv ilovalar, komikslar orqali huquqiy bilimlar berish ayniqsa samarali bo‘ladi.

5. Davlat va jamiyatning roli

Davlat bolalarni himoya qilish va ularning huquqiy savodxonligini oshirish uchun quyidagi ishlarni amalga oshirishi kerak:

• Huquqiy targ‘ibot dasturlarini bolalarga moslashtirish

• Maktab va maktabdan tashqari tashkilotlar orqali huquqiy tarbiyaviy ishlarni kuchaytirish

• Bolalar uchun bepul huquqiy maslahat xizmatlarini yo‘lga qo‘yish

Shu bilan birga, NNTlar, mahalla fuqarolar yig‘inlari, yoshlar ittifoqi kabi jamoat tashkilotlari ham bu jarayonda faol ishtirok etishi zarur.

6. Bolalarda huquqiy immunitetni shakllantirish yo‘llari

Bolada huquqiy immunitet, ya’ni huquqiy jihatdan o‘zini himoya qila olish, zo‘ravonlikka, kamsitishga qarshi turish qobiliyati quyidagilar orqali shakllanadi:

• Bolaga “yo‘q” deyishni o‘rgatish

• Huquqiy himoya organlariga ishonchni mustahkamlash

• Har qanday muammo yuzasidan kimga murojaat qilishni bilish

• Huquqiy vaziyatlar asosida turli mashg‘ulotlar o‘tkazish

Bolalarning huquqiy ongini shakllantirish — bu nafaqat huquqiy bilim berish, balki ularni mustaqil fikrlaydigan, adolatni qadrlaydigan, qonunga hurmat bilan qaraydigan shaxs sifatida tarbiyalashdir. Bu jarayonga oila, maktab, jamiyat va davlat birgalikda yondashmog‘i lozim. Zero, huquqiy madaniyatli avlod — barqaror va adolatli jamiyatning garovidir.