Bolani emaklash va yurishga o'rgatish yoki majburlash mumkinmi?

Har bir bola o‘z vaqtida o‘rganadi

Bolaning hayotidagi birinchi yilning ikkinchi yarmi — bu uning faol harakatlar davri. Aynan shu paytda u emaklashni, o‘tirishni, keyin esa ilk mustaqil qadamlari bilan yurishni o‘rganadi. Bu oddiy ko‘rinadigan bosqichlar — shunchaki go‘zal lahzalar emas. Ular bolaning jismoniy va asabiy rivojlanishining muhim ko‘rsatkichlaridir. Har bir yangi o‘rganilgan harakat — bu go‘dakning o‘sish yo‘lida bosilgan navbatdagi pog‘ona. Shu orqali biz uning sog‘lig‘i, asab tizimi va mushaklari qay darajada shakllanayotganini bilishimiz mumkin. Ammo ko‘p hollarda ota-onalar, eng ezgu niyatlarda bo‘lsa ham, voqealarni tezlashtirishga urinib, kichkintoyni hali tayyor bo‘lmagan narsalarga majburlashadi. Biz yashayotgan zamon — bu doimiy taqqoslashlar davri. Qo‘shni bolaning allaqachon emaklab ketgani, dugonaning qizi mustahkam o‘tirgani yoki qarindoshning bolasi yurib ketgani haqida eshitgan ota-onaning yuragida tabiiy savollar paydo bo‘ladi:

«Nega mening bolam hali o‘tirmaydi?»
«Nega u emaklamaydi?»
«Balki uni o‘rgatish kerakdir?»

Shu joydan boshlab, ko‘p hollarda bolani «o‘rgatish» jarayoni boshlanadi. Afsuski, bu har doim foyda keltirmaydi, ba’zan esa hatto zararli bo‘lishi ham mumkin.

Tabiatning donoligi: Har bir bola — o‘z yo‘lida

Eng muhimi — har bir bola o‘ziga xos rivojlanish sur’atiga ega. Harakat ko‘nikmalari bola organizmi bunga tayyor bo‘lganidagina shakllanadi: mushaklar, suyaklar va, eng asosiysi, asab tizimi yetarlicha pishgan bo‘lishi kerak. Tasavvur qiling, siz uy qurayapsiz: avval poydevor, so‘ng devorlar, keyin aloqa tizimlari va nihoyat bezak ishlari. Bola rivojlanishi ham xuddi shunday bosqichma-bosqich kechadi. Shuning uchun ham ayrim bolalar o‘rtacha ko‘rsatkichlardan bir-ikki oy orqada bo‘lishi mumkin — bu mutlaqo tabiiy holat. Kimdir avval emaklaydi, keyin o‘tiradi; kimdir esa aksincha. Muhimi — bola harakatlanmoqda, o‘rganmoqda.

Rivojlanishga ta’sir etuvchi omillar ko‘p: bola muddatida tug‘ilganmi yoki biroz erta — bu juda muhim. Shuningdek, sog‘lig‘i, o‘tgan kasalliklar, tana tuzilishi ham rol o‘ynaydi.

Masalan, semizroq bolajonlarga emaklash yoki turish biroz og‘irroq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun har doim bolaning individual rivojlanishiga qarab baho berish kerak, «kalendardagi normaga» emas. Agar bola 12 oylik bo‘lib, hali o‘tirmasa yoki emaklamasa — bu vahimaga sabab emas, lekin pediatr yoki nevropatolog bilan maslahatlashish foydali bo‘ladi. Shunda siz bolaning rivojlanishini to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltira olasiz.

Nega shoshilish xavfli?

Bola harakatni bosqichma-bosqich o‘rganadi:

• 5–9 oylarda — emaklash,
• 7–9 oylarda — o‘tirish,
• 11–15 oylarda — yurish.

Bu muddatlar tasodifiy emas. Ular bolaning fiziologik tayyorgarligiga asoslangan. Ko‘p ota-onalar 4 oyligidan boshlab bolani o‘tqazishadi yoki 6 oyligida oyoqqa qo‘yishadi — bu esa katta xato! Bola tanasi hali bunday yuklamaga tayyor emas: suyaklari yumshoq, mushaklari zaif, asab tizimi esa yetilmagan bo‘ladi. Natijada:

• erta o‘tirish — orqa pog‘onalarining egrilanishiga,
• erta yurgizish — oyoq va bo‘g‘imlarning noto‘g‘ri shakllanishiga olib kelishi mumkin.

Shuning uchun bolani majburlash emas, balki unga sharoit yaratish kerak. O‘yin, gimnastika, yengil massaj — eng yaxshi yordamchilar.

 Kreslo, sakragich, yuritgichlar — yordamchimi yoki zarar?

Ko‘plab zamonaviy qurilmalar ota-onalarga qulay tuyuladi, lekin ular bolaga foyda emas, zarar yetkazishi mumkin.

Mavsumiy kreslolar va yostiqlar — orqa suyaklariga ortiqcha bosim beradi. Bola hali mustaqil o‘tirishga tayyor bo‘lmasa, uni majburlab o‘tqazish umurtqa egrilanishiga olib keladi.

Sakragichlar — bolaning son bo‘g‘imlariga noqulay yuklama beradi, tabiiy harakatlanish ritmini buzadi.

Yuritgichlar esa eng xavfli qurilmalardan biri: bola unda mustaqil muvozanatni o‘rganmaydi, oyoq uchida yurishga odatlanadi, bu esa noto‘g‘ri yurish stereotipini shakllantiradi.

Bola tayyorligini qanday bilish mumkin?

Bola tayyorligini uning harakatlari orqali bilish oson:

• U tez-tez o‘zini orqadan qorniga va aksincha aylantiradi — bu muvozanat va koordinatsiyaning rivojlanayotganidan dalolat.
• 6–7 oylikda qo‘llariga tayanib o‘tirishga urinadi.
• To‘rt oyoqda tebranishni boshlaydi — bu emaklashga tayyorgarlik.
• O‘yinchoqqa yaqinlashish uchun oldinga harakatlanadi — bu mustaqil faoliyatga intilish belgisi.

10–15 oylikda esa u o‘zi turgan joydan mahkam tutib, asta-sekin tiklanishga harakat qiladi. Shu paytda yurishga ilk qadamlari boshlanadi.

Qanday yordam berish kerak?

• Emaklashni rag‘batlantiring: o‘yinchoqlarni biroz uzoqqa qo‘ying, bola ularga intilsin.
• Birgalikda harakatlaning: siz ham emaklab, uni rag‘batlantiring — bu sizning mehringizni ham mustahkamlaydi.
• Yurishni o‘rgatishda ehtiyot bo‘ling: bolani qo‘lidan ushlab, lekin yuqoriga tortmang; u o‘zi muvozanatni his qilishi kerak.
• Ma’naviy qo‘llab-quvvatlang: har bir muvaffaqiyat uchun bolani maqtang, quchoqlang — bu unga eng katta motivatsiya.