Shermatov Nuriddin

Toshkent davlat yuridik universiteti 

Fuqarolik huquqi kafedrasi  o‘qituvchisi

E-mail: [email protected] 

Jamshidbek Ibrokhimov

Rogers Tamburro, P.C., 

advokatlik firmasi advokati kotibi

AQSH, Pittsburg,

E-mail: [email protected]

 

Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari va additiv ishlab chiqarish (AICh) – ya’ni qatlamma-qatlam obyekt yaratish usuli sifatida ma’lum bo‘lgan 3D bosib chiqarish – bugungi industrial innovatsiyalarning o‘zagini tashkil etmoqda. Ushbu ikki texnologiyaning qo‘shilishi natijasida iqtisodiyot va sanoatda misli ko‘rilmagan yangilik va qulayliklar yaratilmoqda. Xususan, sun’iy intellekt yordamida murakkab konstruksiyalarni loyihalash va robotlashtirilgan 3D-printerlarda ularni ishlab chiqarish imkoniyati paydo bo‘lmoqda. Tadqiqotlarga ko‘ra, sun’iy intellekt va 3D bosib chiqarishning birikishi qo‘shimcha ishlab chiqarish texnologiyasida yangi qo‘llanilish sohalarini kashf etishi mumkin. Bunday integratsiya sanoat 4.0 konsepsiyasining muhim qismi bo‘lib, u ishlab chiqarishning avtomatlashtirilgan, raqamli va intellektual tizimlarga o‘tishini anglatadi.

Biroq, AI va AM imkoniyatlari ortidan qator nazariy-huquqiy muammolar ham kelib chiqmoqda. Bir tomondan, bu texnologiyalarni qo‘llashda inson huquqlarini ta’minlash dolzarb masalaga aylanmoqda – masalan, shaxsga doir ma’lumotlarning daxlsizligi, tenglik va odillik tamoyiliga suyanib diskriminatsiya qilmaslik, hayot va sog‘liq huquqlarini himoya qilish kabi fundamental huquqlar. Ikkinchi tomondan, fuqarolik-huquqiy javobgarlik institutlarini yangi sharoitlarga moslashtirish zarurati tug‘ilmoqda [1]. Sun’iy intellekt qarorlari yoki 3D bosib chiqarilgan mahsulot tufayli yetgan zarar uchun kim va qanday javob berishi masalasi hanuz aniq huquqiy javobini topmagan savollardandir. Xususan, an’anaviy mahsulotlar uchun belgilangan javobgarlik (masalan, ishlab chiqaruvchining nosoz mahsulot uchun javobgarligi) sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan dizayn yoki raqamli fayl hamda u asosida foydalanuvchining mustaqil ishlab chiqargan buyumlariga tatbiq qilish qiyin.

Ushbu maqolada sun’iy intellekt va additiv ishlab chiqarish integratsiyasi natijasida paydo bo‘layotgan ana shunday nazariy-huquqiy muammolar kompleks tarzda o‘rganiladi. Maqolada O‘zbekiston va rivojlangan xorijiy davlatlar tajribasi qiyosiy tahlil qilinib, shuningdek, Markaziy Osiyo mamlakatlari va MDH doirasidagi qonunchilik hamda sud amaliyotidagi yondashuvlar tahlil etiladi. Tadqiqotdan ko‘zlangan maqsad – yangi texnologiyalar sharoitida inson huquqlarini himoya qilish va fuqarolik javobgarligini ta’minlash bo‘yicha takomillashtirilgan yondashuvlar va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.

Adabiyotlar tahlili va metodologiya

Sun’iy intellekt va robototexnika sohasida huquqiy masalalarni xorijiy ilmiy doirada faol muhokama qilinmoqda. Jumladan, Yevropa Ittifoqi sun’iy intellektni tartibga soluvchi maxsus hujjat – AI Act (Sun’iy intellekt to‘g‘risidagi qonun) ni ishlab chiqdi va unda sun’iy intellekt tizimlarini inson huquqlariga xavfi darajasiga ko‘ra toifalarga ajratib, ba’zi xavfli qo‘llanilishini to‘liq taqiqlashni nazarda tutdi (masalan, fuqarolarni “ijtimoiy reyting” asosida baholash kabi) [2]. Xalqaro tashkilotlar, jumladan BMT doirasida ham sun’iy intellektning inson huquqlariga ta’siri yuzasidan ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilib, hukumatlar va biznes sun’iy intellektdan foydalanishda inson huquqlarini hurmat qilishlari lozimligi uqtirilmoqda. Shu bilan birga, sun’iy intellekt tomonidan yetkazilgan zarar uchun javobgarlik bo‘yicha jahon miqyosida huquqiy bazani yangilash zarurligi e’tirof etilmoqda [3]. AQSHda bu borada Federal savdo komissiyasi (FTC) mavjud iste’molchilar huquqlarini himoya qiluvchi qonunlar (masalan, nohaq amaliyotlarni taqiqlovchi qonun) sun’iy intellekt qo‘llanilishiga ham to‘la tatbiq etilishini eslatib, AI sohasidagi bo‘shliqni to‘ldirish ustida ish olib bormoqda. Jumladan, AQSH Kongressida yaqinda sun’iy intellekt tizimlarini maxsus “mahsulot” sifatida tasniflab, ular tufayli yetkazilgan zarar bo‘yicha ishlab chiquvchilarning javobgarligini belgilashga qaratilgan qonun loyihasi (AI LEAD Act) taqdim etildi [4].

Markaziy Osiyo va MDH davlatlarida sun’iy intellekt masalasida ilk kompleks yondashuv sifatida Qozog‘iston Respublikasining 2023–2025 yillarda qabul qilgan “Sun’iy intellekt to‘g‘risida”gi qonunini keltirish mumkin. Ushbu hujjatda sun’iy intellekt tizimlarining huquqiy maqomi, javobgarlik va nazorat prinsiplari aniq belgilandi: sun’iy intellekt tizimi axborotlashtirish obyekti sifatida tan olinib, uni faqat inson maqsadlariga erishish quroli sifatida qaralishi ta’kidlandi [5]. Qonunda javobgarlik va nazorat prinsipi joriy etilib, sun’iy intellekt tizimini egasi, ishlab chiquvchisi yoki foydalanuvchisi o‘z roli doirasida xavflarni boshqarishi va zarar yetkazilsa, tegishli tarzda javob berishi belgilandi. Shuningdek, Qozog‘iston qonuni sun’iy intellekt sohasida qonuniylik, adolatlilik, tenglik, shaffoflik, tushunarli bo‘lish, inson farovonligiga ustuvorlik, shaxsning erkin irodasini hurmat qilish, ma’lumotlar xavfsizligi kabi tamoyillarni mustahkamlagan bo‘lib, bu tamoyillar aynan inson huquqlarini himoya qilishga xizmat qiladi [6].

Additiv ishlab chiqarish (3D-printing) texnologiyalariga oid huquqiy masalalar ham jahon ilmiy doirasida ko‘tarilmoqda. Аyniqsa, intellektual mulk huquqi, mahsulot sifati standartlari va mahsulot uchun javobgarlik yuzasidan yangi savollar tug‘ildi [7]. Masalan, 3D-printerda tayyorlangan buyum modelining mualliflik huquqi kimga tegishli ekani yoki uy sharoitida chop etilgan nosoz mahsulot uchun zarar kim tomondan qoplanishi kabi jihatlar noaniq. Ayrim tadqiqotchilar 3D-bosma buyumlar tufayli an’anaviy mahsulotlar uchun qo‘llaniladigan mahsulotga nisbatan javobgarlik konsepsiyasini qayta ko‘rib chiqishni taklif qilmoqdalar. Xususan, fuqaro tomonidan uy sharoitida 3D-printerda tayyorlangan mahsulot sabab yetgan zarar uchun ishlab chiqaruvchi kompaniya javobgar bo‘lmasligi, balki foydalanuvchining o‘zi “ishlab chiqaruvchi”ga aylanishi mumkinligi ta’kidlanadi. Аксинча, tibbiyot yoki aviatsiya kabi sohalarda korxona tomonidan 3D-printer yordamida tayyorlangan detallarga korxonaning odatdagidek javobgarligi saqlanishi lozim. Bu borada xorij tajribasi hali ham shakllanish jarayonida: ko‘pgina davlatlar haligacha maxsus qonun chiqarmagan bo‘lib, amaldagi mahsulot sifati, sertifikatsiya va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qonunlarini qo‘llash orqali masalani hal etishga urinmoqda. Misol uchun, Buyuk Britaniya, Avstraliya va Yevropa davlatlarining aksariyatida 3D-printerda qurol-yarog‘ va portlovchi moslamalar chop etishni qonunan taqiqlovchi maxsus normalar kiritilgan bo‘lib, bu jamiyat xavfsizligini ta’minlash maqsadida qabul qilingan.

Mazkur maqola tayyorlashda komparativ tahlil metodidan foydalangan holda, turli mamlakatlar qonunchiligi va sud amaliyotidagi yondashuvlar qiyosiy o‘rganildi. Shuningdek, normativ hujjatlar tahlili (O‘zbekiston va qo‘shni davlatlarda qabul qilingan farmon va qarorlar, qonun loyihalari), hamda ilmiy-nazariy manbalarni o‘rganish uslublari qo‘llanildi. Muallif O‘zbekiston Respublikasi normativ-huquqiy hujjatlar ma’lumot bazasi (Lex.uz) hamda xalqaro ochiq manbalar va huquqiy tahliliy maqolalardan foydalandi.

Sun’iy intellekt integratsiyasining inson huquqlariga ta’siri masalalari

Sun’iy intellektning keng joriy etilishi inson huquqlariga oid bir qator muammolarni keltirib chiqarmoqda. Avvalo, shaxsiy hayot daxlsizligi va ma’lumotlar himoyasi masalasi dolzarblashdi – AI ko‘pincha katta hajmdagi shaxsga doir ma’lumotlarni qayta ishlaydi va bashoratlar chiqaradi. Agar nazorat bo‘lmasa, bu maxfiylik huquqining buzilishiga olib kelishi mumkin. Masalan, sun’iy intellektga asoslangan yuzni tanish dasturlari orqali fuqarolarning harakatlarini kuzatish imkoniyati paydo bo‘lgan. Bu borada ayrim mamlakatlarda ijtimoiy kuzatuv va reyting berish tizimlari (social scoring) paydo bo‘lgani kuzatilmoqda – bu tizim fuqarolarning turli ma’lumotlari asosida ularni “ishonchlilik” darajasiga ko‘ra baholaydi. Yevropa Ittifoqi bunday amaliyotni fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklariga zid deb topib, AI Act hujjatida bunday tizimlarni mutlaqo taqiqladi [8]. Qozog‘iston ham o‘zining yangi qonunida inson ongi va xulqiga nisbatan manipulyativ ta’sir o‘tkazuvchi, shaxs roziligisiz ong ostiga ta’sir qiluvchi AI tizimlarini yaratish va qo‘llashni taqiqladi [9]. Bu yondashuvlar shuni ko‘rsatadiki, AI qo‘llashda inson qadr-qimmati va shaxsiy erkinliklarini hurmat qilish ustuvorligi huquqiy jihatdan mustahkamlanmoqda.

Bundan tashqari, sun’iy intellekt qarorlarida yuzaga keluvchi diskriminatsiya muammosi ham inson huquqlari nuqtai nazaridan e’tiborga loyiq. Sun’iy intellekt tizimlari tarixiy ma’lumotlar asosida o‘rgatilgani sababli, agar o‘quv ma’lumotlarida muayyan noxolislik yoki kamsitish bo‘lsa, AI shu xatoni kuchaytirib reproduksiya qilishi mumkin. Masalan, Amazon kompaniyasining ishga qabul qilish bo‘yicha AI tizimi ayollarga nisbatan gender diskriminatsiyasi qilgani aniqlanib, jamoatchilik tanqididan so‘ng bekor qilingan edi [10]. Bu hodisa sun’iy intellekt noto‘g‘ri qo‘llansa, mehnat huquqlari va tenglik prinsiplariga putur yetkazishi mumkinligini ko‘rsatdi. Hozirgi vaqtda Yevropa Ittifoqi AI Act orqali hal qiluvchi qarorlar qabul qiluvchi AI tizimlari shaffof va tushuntiriladigan bo‘lishi, ularning algoritmlari kutilmagan tarzda ayirmachilikka yo‘l qo‘ymasligini talab qilmoqda. AQSHda ham FTC kabi idoralar sun’iy intellekt algoritmlarining irqi, jinsi yoki boshqa alomatlarga ko‘ra noadolatli xulq ko‘rsatishini mavjud diskriminatsiya qarshi qonunlar pozitsiyasidan baholab, bunday holatlarda kompaniyalarni javobgarlikka tortmoqda. Xususan, Federal savdo komissiyasi 2025 yil boshida AI’ning iste’molchilarga xavflari haqida ogohlantirib, agar AI asosida ishlovchi tizimlar aldov, diskriminatsiya yoki maxfiylikni buzish kabi nojo‘ya amaliyotlarga sabab bo‘lsa, amaldagi qonunlar bo‘yicha javobgarlik kelib chiqishini eslatdi.

Sun’iy intellektdan foydalanishda odamlarning hayot va sog‘lik huquqi ham yangi xavf ostida bo‘lishi mumkin. Misol uchun, avtopilot (haydovchisiz boshqaruv) tizimlari YTHlarga sabab bo‘lganda, inson hayotiga tahdid yuzaga kelmoqda. 2018 yilda AQSHda Tesla avtomobilining sun’iy intellekt boshqaruvi yuk mashinasini payqamagan natijada halokat yuz berib, haydovchi halok bo‘lgan edi. Mahkama qaroriga ko‘ra, shu holatda avtomobil ishlab chiqaruvchisi javobgar deb topilmadi, chunki amaldagi qoidalarga ko‘ra, haydovchi ogohlantirishlardan so‘ng boshqaruvni o‘z qo‘liga olishi lozim edi. Biroq bu hodisa ko‘plab savollarni tug‘dirdi: agar sun’iy intellekt noto‘g‘ri qarori odam o‘limiga olib kelsa, bunday vaziyatlarning oldini olish uchun davlatlar qanday choralar ko‘rishi kerak? Ba’zi davlatlar (masalan, Germaniya) avtonom transport vositalari uchun qat’iy sinov va sertifikatsiya talablarini joriy qilmoqda, hamda avtohalokat sodir bo‘lsa, avtomobil egasining sug‘urtasi orqali jabrlanuvchilarga kompensatsiya to‘lash tizimini kuchaytirmoqda. Qolaversa, tibbiyot sohasida ham sun’iy intellekt diagnostika va davolash takliflari bermoqda – agar AI xato tashxis qo‘ysa, bu bemorning sog‘lik huquqini buzishi mumkin. Yevropa Ittifoqi AI Act’da tibbiyot sohasidagi AI tizimlarini “yuqori xavfli” turkumga kiritib, ular uchun alohida sertifikatsiya, inson nazorati va shaffoflik talablarini belgilamoqda. Bu esa bemorlarning hayot va sog‘lik huquqlarini himoya qilishga qaratilgan muhim choradir.

Sun’iy intellektning inson huquqlariga ta’sirida yana bir o‘tkir misol – AI yordamida amalga oshirilayotgan yuzni aniqlash tizimlarining xatolari natijasida begunoh odamlarning huquqlari buzilishi xavfidir [11]. Masalan, Rossiyada 2020-yillar boshida yuzni avtomatik tanib olish tizimidagi xato tufayli bir fuqaro qotillikda asossiz ayblanib, qariyb 10 oy tergov izolyatorida ushlab turilgan holat bo‘ldi. Keyinchalik uning aybsizligi isbotlanib, ish yopildi, ammo bu voqea AI tufayli erkinlik va xavfsizlik huquqiga putur yetishi mumkinligini ko‘rsatdi. Shu bois, Markaziy Osiyo va MDH davlatlari ham AI qo‘llanilishidan kelib chiqadigan inson huquqlari xavflarini jiddiy qabul qilmoqda. Jumladan, Qozog‘iston qonunchiligida sun’iy intellekt qo‘llanishi natijasida fuqarolarning huquqlari buzilsa yoki jamoat xavfsizligiga tahdid tug‘ilsa, bunday tizimlarni yaratish va ishga tushirish taqiqlanishi belgilandi [12]. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi esa muhokama qilinayotgan sun’iy intellekt to‘g‘risidagi qonun loyihasida AI yordamida yaratilgan axborot mahsulotlarini maxsus belgi (markirovka) bilan ajratib ko‘rsatishni nazarda tutmoqda. Bu talab, masalan, AI yordamida yaratilgan foto, video yoki matnlar ommaviy axborot vositalari yoki ijtimoiy tarmoqlarda tarqalsa, ularning sun’iy yaratilganini auditoriyaga ma’lum qilish uchun xizmat qiladi – natijada jamoatchilikning to‘g‘ri axborot olish huquqi va soxta xabarlardan himoyalanishi ta’minlanadi.

Yuqoridagilar sun’iy intellektni qo‘llashda inson huquqlarini ta’minlash bo‘yicha bir qator tamoyillar shakllanayotganini ko‘rsatadi. Xususan, qonuniylik, adolat va tenglik, shaffoflik va tushuntirib berilishi (explainability), inson manfaatlariga xizmat qilish, maxfiylik va xavfsizlik kabi prinsiplar Qozog‘iston qonunida ham alohida qayd etildi. Bu tamoyillar AI tizimlarini loyihalash va joriy etishda inson huquqlarini buzilishining oldini olishga qaratilgan mezonlar bo‘lib xizmat qiladi.

Sun’iy intellekt va fuqarolik-huquqiy javobgarlik

Sun’iy intellekt texnologiyalari ishtirokida yetkazilgan zararlar uchun fuqarolik-huquqiy javobgarlik masalasi murakkabligicha qolmoqda. An’anaviy huquqda zarar etkazgan shaxs yoki tashkilot o‘z aybi yoki mahsuloti nuqsoni uchun javob beradi. Ammo sun’iy intellektning o‘zi huquq subyekti emas – ya’ni AI mustaqil javobgar bo‘la olmaydi. Demak, AI sababli yetgan zarar uchun javobgarlikni insonlar orasida taqsimlash zarur: dasturchi (yaratuvchi), AI egasi yoki foydalanuvchisi, balki ayrim hollarda buyurtmachi (mijoz) ham aybdor sifatida ko‘rilishi mumkin. G‘arb mamlakatlarida sudlar allaqachon bunday ishlarni ko‘rib, odatda sun’iy intellektni ishlatgan tomonni yoki uni yaratgan kompaniyani javobgar deb belgilashga intilmoqda. Misol uchun, yuqoridagi Tesla avtopiloti bilan bog‘liq ishda sud AI’ni “avtomobilning bir qismi” deb hisoblab, halokatda kompaniya emas, balki avtomobilni boshqarishda lozim darajada e’tibor qilmagan haydovchi aybdor degan xulosaga keldi [13]. Boshqa bir misol, AQSHda sun’iy intellekt asosida ishlovchi chatbot tufayli voyaga yetmagan shaxs o‘z joniga qasd qilgani holatida, jabrlanuvchilarning ota-onalari AI ishlab chiquvchisiga nisbatan da’vo kiritdilar. Hozirda AQSH Kongressida ko‘rib chiqilayotgan AI LEAD qonun loyihasi aynan shunday holatlarda sun’iy intellekt ishlab chiquvchilari mahsulot sifatida javob berishi tartibini joriy etishni taklif qilmoqda [14]. Senatorlarning ta’kidlashicha, agar oddiy o‘yinchoq nosoz chiqib bola jarohatlansa, ishlab chiqaruvchi javob berishi tabiiy; xuddi shunday, sun’iy intellekt “mahsuloti” zarar yetkazsa, uning yaratuvchilari javobgarlikka tortilishi kerak [15].

Yevropa Ittifoqida ham sun’iy intellekt uchun javobgarlik bo‘yicha yangi me’yorlar tayyorlanmoqda. Xususan, 2022 yilda Yevropa Komissiyasi AI Liability Directive (Sun’iy intellekt bo‘yicha javobgarlik direktivasi) loyihasini e’lon qildi. Unda sun’iy intellekt tizimlari sabab yetkazilgan zarar uchun da’vo arizasi berishni osonlashtirish, jabrlanuvchining isbotlash yukini engillashtirish ko‘zda tutilgan edi [16]. Shuningdek, Yevropada Mahsulotlar uchun javobgarlik to‘g‘risidagi Direktivani ham qayta ko‘rib chiqib, an’anaviy jismoniy mahsulot tushunchasiga dasturiy ta’minot va sun’iy intellekt tizimlarini ham qamrab olishi taklif etildi. Bu shuni anglatadiki, agar AI tizimi yoki algoritmi noto‘g‘ri qaror chiqarsa va zarar keltirsa, u ham xuddi nuqsonli mahsulot kabi ko‘rilib, ishlab chiqaruvchi kompaniya javobgar bo‘lishi mumkin. Mazkur yondashuv hozircha Yevropa Parlamentida qizg‘in muhokamada; 2023 yil oxirlariga kelib AI Liability Directive’ni qabul qilish jarayoni sekinlashgani, ehtimol AI Act doirasida yoki Mahsulot javobgarligi doirasida masalani hal qilish ma’qul ko‘rilayotgani kuzatilmoqda [17]. Biroq, Yevropa tajribasi umuman olganda jabrlanuvchini himoya qilish, texnologiya yaratuvchilarining mas’uliyatini oshirish tomon harakat qilmoqda.

Markaziy Osiyo mamlakatlari ichida Qozog‘iston yuqorida ta’kidlanganidek, qonunda AI egasi, ishlab chiquvchisi va foydalanuvchisi o‘z roliga muvofiq javobgar bo‘lishi tamoyilini kiritdi. Bu degani, agar sun’iy intellekt ishlatib xizmat ko‘rsatayotgan kompaniya bo‘lsa – u o‘z foydalanuvchilari oldida xavfsizlik va noto‘g‘ri natijalar bo‘yicha javobgar; agar dasturchi halollik bilan dastur yaratmagan bo‘lsa yoki ma’lumotlarni noto‘g‘ri qo‘llagan bo‘lsa – undan ham javob so‘raladi. Shuningdek, mazkur qonunda sun’iy intellektdan foydalanish natijasida hayot, sog‘liq yoki mol-mulkka zarar yetkazilsa, jabrlanuvchilarning huquqlarini himoya qilish bo‘yicha choralar ko‘rilishi belgilangan (ayni paytda bunga doir aniq mexanizm ichki qonunchilikka kiritilmoqda). Rossiya Federatsiyasida maxsus “Sun’iy intellekt to‘g‘risida” qonun hali qabul qilinmagan bo‘lsa-da, 2020 yildan buyon amal qilayotgan “Raqamli innovatsiyalar sohasidagi eksperimental huquqiy rejimlar to‘g‘risida”gi Federal qonun doirasida sun’iy intellekt ishtirokidagi ayrim tajribaviy loyihalarga ruxsat berildi. Ushbu qonunning 181-moddasida eksperimental rejimda sun’iy intellekt texnologiyalari qo‘llanilishi natijasida hayot, sog‘liq yoki mol-mulkka zarar yetkazilsa, u zarar “zararni yetkazgan shaxs tomonidan amaldagi fuqarolik qonunchiligiga muvofiq qoplanishi lozimligi” ko‘rsatilgan. Ya’ni, Rossiya tajribasida hozircha umumiy qoida – kim aybdor bo‘lsa o‘sha to‘laydi – saqlanmoqda, faqat sun’iy intellekt ishtirokini aniqlash uchun maxsus komissiya tuzish tartibi joriy etilgan. Ushbu komissiya zarar holatini o‘rganib, eksperimental rejim qoidalarini o‘zgartirish, loyihani to‘xtatish yoki sud tartibida tovon undirish bo‘yicha tavsiyalar beradi. Bu yondashuv kelgusida Rossiya qonunchiligiga doimiy normalar sifatida kiritilishi mumkin.

Fuqarolik javobgarligi nuqtai nazaridan, sun’iy intellekt sohasidagi yana bir muhim masala – majburiy sug‘urta va kompensatsiya fondlarini shakllantirish g‘oyalari. Chunki ayrim yuqori xavfli AI qo‘llanmalari (masalan, haydovchisiz transport, aeronavtika, sog‘liqni saqlash diagnostikasi)da potensial zarar kattaligi sababli, an’anaviy javobgarlikning o‘zi yetarli bo‘lmasligi mumkin. Yevropada bu borada takliflardan biri – no-fault liability (aybsizlikdan qat’i nazar javobgarlik) tamoyilini qo‘llab, zarar qoplanishini tez va kafolatli qilish, so‘ngra aybdorlar o‘rtasida regres tartibida taqsimlash. Masalan, Fransiya va Germaniyada avtonom avtomobillar uchun egalari majburiy javobgarlik sug‘urtasini rasmiylashtirishi kerak; agar hodisa yuz bersa, jabrlanuvchiga sug‘urta tovon to‘laydi, keyin texnik xato aniqlansa, sug‘urtachi ishlab chiqaruvchidan undiriladi. Markaziy Osiyo mamlakatlarida hozircha bu yo‘nalishda konkret talablar shakllanmagan, biroq Qozog‘iston qonunida kelgusida AI tizimlari uchun ixtisoslashgan platforma va test muhiti yaratish belgilangan – bunda ehtimol, xavflarni baholash va sug‘urta mexanizmlarini sinab ko‘rish ham nazarda tutiladi [18].

Shuni alohida qayd etish lozimki, sun’iy intellektdan foydalangan holda zarar yetkazish holatlarida fuqarolik javobgarligi ba’zan jinoiy yoxud ma’muriy javobgarlik bilan ham qo‘shilib ketishi mumkin. Masalan, Rossiyada banklar qarzdorlarga qo‘ng‘iroq qilishda AI ovozli robotlaridan foydalangan va ular ayrim qonun talablarini chetlab o‘tgan holatlarda, sud buni bevosita o‘zaro muloqot deb baholab, banklarga nisbatan ma’muriy jazo qo‘llagan (jarima solingan). Demak, AI vositasida qonunbuzarlik sodir etilsa, javobgarlik masalasi faqat fuqaro-huquqiy bilan cheklanmay, kengroq yuridik javobgarlik doirasida ko‘riladi. Biroq, ushbu maqola doirasida biz asosan mulkiy javobgarlik (tovon undirish) masalasiga e’tibor qaratdik.

Additiv ishlab chiqarish (3D-printing) integratsiyasining huquqiy muammolari

Additiv ishlab chiqarish – ya’ni 3D bosib chiqarish texnologiyasi – sanoat va maishiy sohalarda inqilobiy yangilik bo‘lib, u yordamida murakkab jismoniy obyektlarni tez va nisbatan arzon usulda yaratish imkoni mavjud [19]. Ushbu texnologiyaning sun’iy intellekt bilan uyg‘unlashuvi esa alohida imkoniyat va xavflarni keltirib chiqaradi. AI yordamida ob’ektlarni dizaynlash va 3D-printerlarda ularni yaratish jarayoni avtomatlashtirilgan “aqlli fabrika” modelini vujudga keltiradi. Bu jarayonda inson omili kamayib, ishlab chiqarish samaradorligi oshsa-da, mas’uliyat masalasi noaniqlashib boradi.

Inson huquqlari nuqtai nazaridan, additiv ishlab chiqarish asosan ijtimoi-iqtisodiy huquqlar va xavfsizlikka oid huquqlar bilan bog‘liq muammolarni keltirishi mumkin. Birinchidan, 3D-printing keng yoyilishi bilan mehnat bozorida o‘zgarishlar yuz berishi kutilmoqda – an’anaviy ishlab chiqarishdagi ko‘plab ish o‘rinlari qisqarib, odamlar boshqa malakaga o‘qitilishi talab etiladi. Bu jarayonda davlatning bandlik va mehnat huquqlarini ta’minlash borasidagi majburiyatlari kuchayadi: ishsiz qolgan fuqarolarni qayta kasbga o‘qitish, ularning mehnat huquqlarini toptamaslik dolzarblashadi. Ikkinchidan, 3D-printerlar yordamida sifat nazoratisiz mahsulotlar yaratilishi xavfi mavjud. Agar bunday mahsulot (masalan, tibbiy implant yoki avtomobil detali) nuqsonli chiqib, inson salomatligiga zarar yetkazsa, bu bemorning sog‘liq huquqini yoki iste’molchining xavfsizlik huquqini buzadi. Shu bois, ko‘plab davlatlar 3D-bosma mahsulotlar uchun ham majburiy sertifikatsiya va standartlar joriy etish masalasini muhokama qilmoqda [20]. Yevropa Ittifoqida ishlab chiqarilgan tibbiy asbob-uskunalar yoki dori-darmonlar uchun yagona standartlar mavjud bo‘lib, agar ularni 3D-printing orqali tayyorlash yo‘lga qo‘yilsa, o‘sha standartlar qat’iy tatbiq etilishi lozim. Markaziy Osiyo mamlakatlarida ham, masalan, O‘zbekistonda “Mahsulotlar sifati va xavfsizligi to‘g‘risida”gi qonun kuchga ega bo‘lib, kim tomonidan va qanday usulda ishlab chiqarilganidan qat’i nazar bozordagi har bir mahsulot xavfsiz bo‘lishi talab etiladi. Demak, uy sharoitida bo‘lsa ham, kimdir 3D-printerda biror mahsulotni ishlab, uni sotadigan bo‘lsa, sifati uchun javobgar bo‘ladi va agar u bilan bog‘liq zarar yuz bersa, iste’molchi qonun himoyasida bo‘ladi.

3D-printingning inson huquqlariga ta’sirida yana bir qiziq jihat – axborot olish va intellektual mulk huquqlari o‘zaro to‘qnashuvidir. Cody Wilson ismli amerikalik ixtirochi 2013-yilda dunyoda birinchi bo‘lib 3D-printerda haqiqiy o‘qotar qurol – Liberator pistolini yaratib, uning barcha chizmalarini internetda erkin tarqatib yubordi. AQSH hukumati bunday chizmalar tarqalishi jamoat xavfsizligiga tahdid ekanini bildirib, Wilson’ga nisbatan qurol-yarog‘ eksporti qoidalarini buzganlik uchun jarima solmoqchi bo‘ldi va bu ma’lumotlarni onlayn tarqatishni taqiqladi. Wilson esa bunga javoban so‘z erkinligi va axborotni erkin tarqatish huquqi buzilayotganini da’vo qilib, sudga murojaat qildi va ma’lum muddatdan so‘ng ayrim cheklovlar bekor qilindi. Keyinchalik, 2018-yilda AQSHning 10 ta shtati hukumati prezident administratsiyasini bunday chizmalarni internetga qo‘yishga ruxsat bergani uchun sudga berdi [20]. Bu misol ko‘rsatadiki, 3D-printerlarda har qanday buyumni, hatto qurolni ham tayyorlash mumkinligi axborot erkinligi va xavfsizlik huquqlarini to‘qnash keltiradi. Davlatlar bu borada jamoat xavfsizligini ustun qo‘yib, 3D-printing orqali qurol yasashni qat’iyan taqiqlashmoqda. Masalan, Birlashgan Qirollik va Avstraliyada qurol sifatida foydalanish mumkin bo‘lgan istalgan buyumni 3D-printerda chop etish jinoyat deb belgilanmoqda [21]. O‘zbekistonda ham noqonuniy ravishda qurol-yarog‘ tayyorlash jinoyat hisoblanib, bu normalar 3D-printing holatlariga ham tegishli tarzda qo‘llanadi. Ya’ni, agar kimdir printerda otish qobiliyatiga ega qurol yaratishga urinsa, u ham xuddi an’anaviy usulda qurol yasagandek javobgarlikka tortiladi.

Fuqarolik-huquqiy javobgarlik nuqtai nazaridan, additiv ishlab chiqarish bir qancha noan’anaviy masalalarni yuzaga keltiradi. Avvalo, 3D-bosma buyum nuqsonli chiqib zarar yetkazsa, jabrlanuvchi an’anaviy tartibda “mahsulot nuqsoni” bo‘yicha ishlab chiqaruvchini sudga berish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Lekin muammo shundaki, 3D-printerdan chiqqan buyumning ishlab chiqaruvchisi kim? Agar buyumni foydalanuvchining o‘zi uyda chop etgan bo‘lsa, u holda u bir vaqtning o‘zida ham ishlab chiqaruvchi, ham iste’molchiga aylanadi – o‘ziga o‘zi da’vo qilolmaydi, albatta. Ayrim huquqshunoslar bu holatni “prosumer” (producer + consumer) deb atab, iste’molchi va ishlab chiqaruvchi rollari qorishyapti, shuning uchun javobgarlik konsepsiyasini qayta ko‘rib chiqish kerak, deyishadi. Agar 3D modeli internetdan yuklab olingan bo‘lsa, jabrlanuvchi o‘sha modelni tayyorlab chiqqan dizaynerni yoki platformani javobgar qilishga urinishi mumkin. Hozircha bunday pretsedentlar kam. AQSHda 3D-printer ishlab chiqaruvchisiga nisbatan da’vo qilingan holatlar mavjud: printerning o‘zi noto‘g‘ri kalibrlangani uchun buyum qisman nuqsonli chiqqan va jarohat yetkazgan hollarda, sud printerni ishlab chiqqan kompaniyani javobgar deb topishga moyillik bildirgan. Xuddi shunday, agar 3D-chizma pullik asosda sotilgan bo‘lsa va unda xato bo‘lib, bu xato zarar keltirsa, chizma muallifi yoki sotuvchisining javobgarligi masalasi ko‘riladi.

Professional sohalarda 3D-printing qo‘llanishida javobgarlik masalasi yana murakkablashadi. Misol uchun, stomatolog shifoxonasi bemorning tishidan qolip olib, 3D-printerda tish koronkasi (qoplamasi) tayyorlaydi va o‘rnatadi. Agar bu qoplama sifatsiz bo‘lib, bemorga zarar etsa, u holda bemor tibbiy xizmat ko‘rsatuvchini sudga berishi mumkin. Sud esa shifokorning xatosini yoki ishlatilgan material nuqsonini tekshiradi. Bu yerda 3D-printer yordamida tayyorlangan tibbiy buyum uchun mahsulot javobgarligi va tibbiy malpractice (kasbga oid beparvolik) tushunchalari chatishib ketadi. Kutiladiki, bunday hollarda bemorga konpensatsiya to‘lanadi, ammo so‘ngra sug‘urta shirkati yoki shifoxona halokat sababini aniqlab, agar printer ishlab chiqaruvchisining aybi bo‘lsa, ularga regress tartibda da’vo qo‘yishi mumkin. Yevropa Ittifoqining taklif etilayotgan yangi Mahsulot javobgarligi qoidalarida raqamli mahsulotlar va 3D-printing mahsulotlari ham qamrab olinishi, shuningdek, sun’iy intellekt integratsiyalashgan mahsulotlarda aybni isbotlash yuki jabrlanuvchi uchun juda og‘ir bo‘lsa, aybni taxmin qilish (presumption of defect) qoidasini qo‘llash nazarda tutilgan. Bu degani, agar biror 3D-bosma buyum tufayli zarar yetsa va uning nosozligi aniq isbotlanmasa-da, mahsulot haddan tashqari xavfli bo‘lsa yoki standartga javob bermasa, sud uni nuqsonli deb taxmin qiladi va ishlab chiqaruvchiga javobgarlik yuklaydi. Ushbu yondashuv, ayniqsa, sun’iy intellekt bilan boshqariladigan printerlar yoki AI yaratgan dizaynlar uchun dolzarb – chunki ulardagi nosozlik sababini jabrlanuvchi o‘zi isbotlashi qiyin bo‘lishi mumkin.

O‘zbekiston va qo‘shni mamlakatlar qonunchiligida additiv ishlab chiqarish sohasida maxsus normalar hali yo‘q. Biroq, mavjud fuqarolik kodeksi va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qonunlari umumiy qoidalarni beradi. Masalan, O‘zbekiston Fuqarolik kodeksida yuqori xavf manbai tushunchasi bor – odatda motorli transport, qurilish texnikasi kabi vositalar shu toifaga kiritiladi va egalari aybi bo‘lmasa ham yetkazgan zarari uchun javob beradi. Kelgusida sun’iy intellekt bilan jihozlangan yirik 3D-printerlar yoki robotlashtirilgan zavodlar ham ana shunday yuqori xavf manbai sifatida ko‘rilishi mumkin. Markaziy Osiyo davlatlarida 3D-printerdan foydalanib jinoyat sodir etish (masalan, qalbaki buyumlar ishlab chiqarish, valyutani qalbakilashtirish, pornografik materiallar yaratish) bo‘yicha ham umumiy normalar qo‘llaniladi – bu jihatlar hozircha amaliyotda kam uchrayotgan bo‘lsa-da, yangi texnologiyalardan jinoyatda foydalanish global muammo ekanini inobatga olib, jinoiy qonunchilikni yangilash ehtiyoji tug‘ilishi mumkin.

Yuqoridagi tahlillar ko‘rsatmoqdaki, sun’iy intellekt va additiv ishlab chiqarish integratsiyasi sharoitida inson huquqlari va fuqarolik javobgarligi masalalari bir-biriga chambarchas bog‘liq. Inson huquqlarini himoya qilish uchun davlatlar AI va AM sohasida taqiqlangan faoliyatlar ro‘yxatini belgilash (masalan, fuqarolarni noxolis kuzatish, noqonuniy mahsulotlar chiqarish), shaffoflik va rozilik talablarini joriy etish (AI yaratgan materiallarni belgilash, fuqarolarning roziligini olish) kabilarni qonunlarda mustahkamlashmoqda. Javobgarlik mexanizmlarini kuchaytirish uchun esa mahsulot sifatini nazorat qilish, zararni qoplashning sug‘urta mexanizmlarini joriy etish va aybdor sub’ektlarni aniqlash bo‘yicha ekspert komissiyalarini tuzish kabi usullar qo‘llanilmoqda.

Yuqoridagi tahlil asosida quyidagi natijalarga erishildi:

  1. Sun’iy intellektning inson huquqlariga ta’siri bo‘yicha xalqaro yondashuvlar shakllanmoqda. Yevropa Ittifoqi va Qozog‘iston tajribasi sun’iy intellekt tizimlarining ayrim huquqlar uchun xavf tug‘diruvchi turlarini (ijtimoiy skorlash, manipulyatsiya va h.k.) qonunan taqiqlash, shuningdek AI qarorlarida adolat va tenglik tamoyillarini ta’minlash lozimligini ko‘rsatdi. Bu davlatlar AI sohasida inson huquqlarini ustuvor qo‘yuvchi huquqiy normalarni joriy qilmoqda.

  2. Sun’iy intellekt tufayli yetkazilgan zarar uchun javobgarlik masalasida yangi huquqiy yechimlar paydo bo‘lmoqda. G‘arb mamlakatlarida amaldagi huquq normalari doirasida sudlar sun’iy intellekt ishtirokidagi zarar uchun asosan insonga nisbat berilgan ayb konsepsiyasini qo‘llab turibdi – ya’ni AI yaratuvchisi yoki foydalanuvchisi aybdor topiladi. Shu bilan birga, AQSH va Yevropada AI mahsulot javobgarligi konsepsiyasi shakllanmoqda – ya’ni AI tizimi natijasida zarar kelsa, uni ishlab chiqargan kompaniya xuddi nuqsonli mahsulot uchun javob bergandek javobgar bo‘lishi mumkinligi muhokama qilinmoqda.

  3. Markaziy Osiyo va MDH davlatlarida AI va AM bo‘yicha huquqiy baza endi shakllanmoqda. O‘zbekistonda sun’iy intellekt bo‘yicha ilk qonun loyihasi ko‘rib chiqilayotgan bo‘lib, unda AI yaratgan kontentni belgilash, AI sohasini tartibga solish asoslari belgilanishi kutilmoqda. Qozog‘iston esa mintaqada birinchi bo‘lib kompleks AI qonunini qabul qilib, javobgarlik, shaffoflik va inson huquqlarini himoya qilish tamoyillarini qonun darajasida mustahkamladi [22]. Rossiya va boshqa MDH davlatlarida hozircha alohida AI qonunlari yo‘q, ammo Rossiya eksperimental huquqiy rejimlar orqali AI bilan bog‘liq holatlarda zarar qoplash tartibini sinovdan o‘tkazmoqda.

  4. Additiv ishlab chiqarish texnologiyalari (3D-printing) yangi javobgarlik muammolarini tug‘dirmoqda [23]. Xususan, uy sharoitida 3D-printerda tayyorlangan buyumlar tufayli yetgan zararlarni qoplashda an’anaviy mahsulot uchun javobgarlik tizimi to‘liq ishlamaydi – chunki ishlab chiqaruvchi konsepsiyasi o‘zgaradi. Bu borada mutaxassislar yangi yondashuvlarni (masalan, foydalanuvchini ishlab chiqaruvchiga tenglashtirish, yoki 3D-model dizaynerining javobgarligi) taklif etmoqda. Shuningdek, 3D-bosma mahsulotlar sifatini nazorat qilish, ayniqsa, qurol va xavfli buyumlarni chop etishni taqiqlash bo‘yicha xorijda maxsus choralar ko‘rilmoqda.

  5. O‘zbekiston uchun sun’iy intellekt va additiv ishlab chiqarish sohasida huquqiy islohotlar zarur. Yuqoridagi tajribalarni inobatga olgan holda, O‘zbekiston sun’iy intellektni rivojlantirishda bir vaqtning o‘zida inson huquqlarini himoya qiluvchi kafolatlarni ham joriy etishi lozim. Bunda AI qarorlarining shaffofligi, noxolis algoritmlarni taqiqlash, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishga oid aniq normalar muhim ahamiyatga ega. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik nuqtai nazaridan esa qonunchilikka “raqamli mahsulot” tushunchasini kiritish, AI va 3D-printing vositasida ko‘rsatiladigan xizmatlar hamda mahsulotlar uchun javobgarlik sub’ektlarini aniqlashtirish kerak bo‘ladi. Shuningdek, xavfli AI va AM faoliyatlari uchun majburiy sug‘urta joriy etish, sud ekspertizasi markazlarida texnogen zararlarni baholovchi mutaxassislarni tayyorlash kabi tizimli choralar ko‘rilishi zarur.

Xulosa

Sun’iy intellekt va additiv ishlab chiqarish texnologiyalarining sanoat hamda jamiyat hayotiga jadal kirib kelishi huquq sohasi oldiga yangi murakkab vazifalarni qo‘ymoqda. Ushbu maqolada ko‘rib chiqilgan tahlil shuni ko‘rsatadiki, ushbu texnologiyalar integratsiyasi sharoitida inson huquqlarini ta’minlash va fuqarolik-huquqiy javobgarlikni belgilash borasida huquqiy bo‘shliqlar mavjud. Rivojlangan xorijiy davlatlar (YeI, AQSH va boshqalar) allaqachon bu bo‘shliqlarni to‘ldirishga kirishgan: AI sohasini tartibga soluvchi maxsus qonunlar qabul qilinmoqda, mahsulot javobgarligi normativlari qayta ko‘rib chiqilmoqda va inson huquqlarini himoya qiluvchi kafolatlar mustahkamlanmoqda. Markaziy Osiyoda Qozog‘iston bu yo‘nalishda yetakchilik qilib, mintaqada ilk bor sun’iy intellekt to‘g‘risidagi qonunni qabul qildi va unda ilg‘or tamoyillarni aks ettirdi.

O‘zbekiston ham global tendensiyalardan ortda qolмаган holda, sun’iy intellekt va raqamli innovatsiyalar bo‘yicha milliy strategiyasini ishlab chiqmoqda (Prezidentning 2021 yil 17 fevraldagi PQ-4996-son qarori va 2024 yil 14 oktyabrdagi PQ-358-son qarori bunga misol bo‘la oladi). Endilikda, ushbu strategiyalarni huquqiy jihatdan ta’minlash uchun maxsus qonun hujjatlarini qabul qilish dolzarbdir. Mazkur yangi qonunlarda xalqaro tajribada o‘zini oqlagan qoidalarga asoslanish maqsadga muvofiq: xususan, inson huquqlarini himoya qilish (sun’iy intellektning nojo‘ya qo‘llanilishiga chek qo‘yish, fuqarolar roziligisiz ularga doir ma’lumotlarni AI yordamida qayta ishlashni taqiqlash va h.k.), javobgarlik sub’ektlari doirasini aniqlash (AI yaratuvchisi, egasi va foydalanuvchisining javobgarlik doirasini belgilash), shuningdek zararni qoplash mexanizmlarini soddalashtirish (jabrlanuvchining isbotlash majburiyatini yengillashtirish, majburiy javobgarlik sug‘urtasi kabi vositalarni joriy etish) ko‘zda tutilishi kerak.

Xulosa o‘rnida ta’kidlash lozimki, sun’iy intellekt va 3D-printing imkoniyatlari jamiyatga ulkan foydalar keltirishi barobarida, ular bilan bog‘liq xavflarni inkar etmaslik lozim. Inson huquqlari va qonun ustuvorligini ta’minlash – har qanday texnologik taraqqiyotning legitimligi garovidir. Shunday ekan, O‘zbekiston va boshqa davlatlar ushbu sohalarda huquqiy infratuzilmani tezkorlik bilan rivojlantirishi, xalqaro tajribadan foydalanib, zamon talablariга javob beruvchi qonunchilikni shakllantirishi kerak. Faqat shundagina sun’iy intellekt va additiv ishlab chiqarish integratsiyasi berayotgan imkoniyatlar to‘liq ro‘yobga chiqib, fuqarolar farovonligi va huquqlarining kafolatli himoyasi ta’minlanadi.