Buyuk Xitoy devori — insoniyat tarixidagi eng ulkan inshootlardan biridir. Devordan ko‘z ilg‘amaydigan darajada uzun masofaga cho‘zilgan bu inshootning uzunligi, aniqrog‘i, 21 ming kilometrni tashkil etadi. Bunday devorni qurish, albatta, g‘oyat katta mehnat talab qilgan. Ammo shunday devorni qurish g‘oyasi kimning xayoliga keldi? Va eng muhimi — nima uchun? Bugun ana shu haqida gaplashamiz. Birinchi qarashda, devor unchalik ham qo‘rqinchli tuyulmasligi mumkin. Axir, shuncha kilometrga cho‘zilgan devorda uni aylanib o‘tish yoki biror joyidan osonlikcha oshib o‘tish mumkin bo‘lgan nuqtalar topilsa ajab emas. Uning balandligi atigi 6–8 metrni tashkil etadi. O‘sha davrda insoniyatda narvonlar bo‘lganmi? Albatta, bo‘lgan. Demak, odam devordan oshib o‘tishi mumkin edi. Ammo bu yerda bir muhim jihat bor — odam oshib o‘tishi mumkin, lekin ot emas. Aslida devor dushman otliq qo‘shinidan himoya qilish uchun qurilgan edi. Albatta, dushmanlar to‘siq yasab yoki qazib o‘tish yo‘lini topishlari mumkin edi, biroq bu vaqt talab qilardi va ular bu orada albatta sezilib qolishardi.

 

Qiziqarli fakt — devor faqat Xitoy hududidan o‘tmaydi, uning bir qismi Mongoliyada ham joylashgan. Bu qismni ko‘pincha “Chingizxon devori” deb atashadi va u eng ko‘p o‘rganilgan bo‘limlardan biri hisoblanadi. Uning uzunligi 740 kilometrni tashkil etadi. Shunga qaramay, ko‘plab olimlar hali-hanuz devorning harbiy ahamiyatiga shubha bilan qaraydilar. Ba’zilarning fikricha, u dushmanlardan himoyalanishdan tashqari, imperiya hududiga kiruvchilarni nazorat qilish uchun ham qurilgan. Ya’ni, Xitoyga yengil foyda yoki yaxshi hayot izlab kirib kelmoqchi bo‘lgan “musofirlarni” to‘xtatish uchun. Haqiqatan ham, devorning ayrim qismlariga diqqat bilan qaralsa, ular dushman otliqlari unchalik xavf tug‘dirmaydigan joylarda joylashgani ma’lum bo‘ladi. Ammo bu faqat bir taxmindir.

Devorni birinchi bo‘lib imperator Tsin Shixuandi davrida keng miqyosda qurish boshlangan. U mashhur Tsin sulolasining ilk imperatori bo‘lgan va miloddan avvalgi 259–210-yillarda hukmronlik qilgan. Ammo bugungi kunda saqlanib qolgan devorning katta qismi Min sulolasi davrida qurilgan. Shixuandi esa devor qurilishi g‘oyasini o‘ylab topgan va uning asoslarini yaratgan.

Xitoyda devorni “Devor” deb atash nisbatan yaqinda boshlangan. Avvallari uni “Qal’a” yoki “To‘siq” deb atashgan. Bir davrda esa uning egri va o‘ziga xos shakli sababli “Tuproq ajdahosi” deb nom berilgan..Migratsiya nazariyasiga qaramay, devorning dastlabki qismlari dushman hujumlaridan himoyalanish maqsadida qurilgan. O‘sha qadim zamonlarda Xitoy ko‘plab ko‘chmanchilar tomonidan tez-tez bosqinga uchragan. Ha, xitoyliklar bu hujumlarga qarshi turishgan, ammo bunday doimiy tahdiddan toliqib, ular tashqi dunyodan o‘zlarini “ajratib qo‘yishga” qaror qilganlar. Devorni necha kishi qurgan? Uning uzunligini hisobga olsak, ba’zi zamonaviy tarixchilarning “700 kishi qurdi” degan gaplari haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi. Turli manbalarga ko‘ra, devor qurilishida 1–2 million kishi qatnashgan. Ular orasida oddiy ishchilar, harbiy asirlar va jinoyatchilar bo‘lgan. O‘sha davrda jinoyat qilganlarni ko‘pincha devor qurilishiga yuborishgan — u yerda ular ishlagan va ko‘p hollarda shu joyda dafn etilgan. Xitoy manbalariga ko‘ra, ayrim paytlarda devor qurilishida imperiyaning har beshinchi fuqarosi ishtirok etgan.

Aslida, Buyuk Xitoy devori mutlaqo yangi narsa emas edi — u ilgari mavjud bo‘lgan devorlarning yaxshilangan shakli edi. Chunki Xitoyning o‘zi ham juda katta mamlakat edi. Har bir qirollik o‘z hududini himoya qilish uchun loy va toshdan devorlar qura boshlagan. Shixuandi esa o‘z hukmronligi davrida bu qirolliklarni birlashtirgan va ularning devorlarini ham yagona tizimga kiritgan. Natijada ular bir butun — Buyuk Xitoy devoriga aylangan. Shu bilan birga, Shixuandi davrida oldin mamlakat ichini bo‘lib turgan devorlar buzib tashlangan. Bu orqali u “Xitoy endi yagona va qudratli imperiya, ichida hech qanday bo‘linish yo‘q” degan g‘oyani ilgari surgan. Bu, albatta, juda oqilona qaror edi.